Kelebeğin Rüyası’ndan Geriye Kalan Soru: “Kelebek Kim?”
Bir kelebeğin ömrünün kısa olduğunu biliriz. Bu yüzden onun kanat çırpışında bile yaklaşan sonu görmeye eğilimliyizdir, fakat insan kendi ömrüne aynı yerden bakmaz. Önünde tükenmeyecek kadar çok zaman varmış gibi erteler, susar, sevdiğini söylemek için daha uygun bir an bekler ve ölümün çoğunlukla başkalarının başına gelen, kendisine henüz uğramayacak uzak bir hadise olduğuna inanarak yaşar. İnsanla kelebek arasındaki asıl fark belki de ömürlerinin uzunluğunda değil, zamanla kurdukları ilişkidedir, çünkü kelebek zamanla pazarlık edemezken insan bugünden eksilttiği her şeyi yarından geri alabileceğine inanır.
Yılmaz Erdoğan’ın Kelebeğin Rüyası filmi, ilk bakışta adıyla hikâyesi arasındaki bağı kendiliğinden kurar. Rüştü Onur ile Muzaffer Tayyip Uslu gençtir, şairdir, hastadır ve hayatın kendilerine başkalarına davrandığı kadar cömert davranmayacağını giderek daha fazla hissetmektedir. Ömürleri kısadır, hayalleri ömürlerinden büyüktür ve şiire tutunmaları yaklaşan sona karşı kelimelerle kurulmuş sessiz bir direnişi andırır. Bu nedenle seyircinin zihnindeki benzetme daha filmin başlarında tamamlanır: Kısa süreliğine dünyaya konmuş, güzelliğini gösterip kaybolacak iki kelebek vardır karşımızda ve onların kim olduğunu bildiğimizden neredeyse hiç kuşku duymayız. Ne var ki film bittikten, hikâyenin duygusu biraz geri çekildikten sonra bu kadar kolay verilmiş cevabın altında daha rahatsız edici bir soru belirir: Gerçekten öyle midir?
Rüştü Onur yirmi iki, Muzaffer Tayyip Uslu ise yirmi dört yaşında hayattan ayrılmış olmasına rağmen aradan seksen yılı aşkın zaman geçtikten sonra hâlâ onların adlarını söylüyor; hayatlarını merak ediyor ve şiirlerini arıyoruz. Bedenlerinin dünyada kaldığı süre şaşırtıcı derecede kısaydı. Fakat insanın biyolojik ömrüyle dünyada bıraktığı yankı her zaman aynı anda sona ermez. Ölümle ilgili alıştığımız ölçü tam burada bozulmaya başlar ve insanın ne zaman gerçekten yok olduğu sorusu ortaya çıkar. Kalbinin durduğu anda mı, adını hatırlayan son insan öldüğünde mi, yoksa yıllar önce yazdığı bir dize son kez okunup unutulduğunda mı?
Kelebeğin Rüyası böylece iki genç şairin trajik hayatını anlatan bir dönem filmi olmanın ötesinde, insanın ölümlülüğü karşısında sanatın ne anlama geldiğini de düşündürür. Öleceğini bilen insan neden yazmaya devam eder, kendisine ne kadar zaman kaldığını bilmeyen biri neden bir kelimenin üzerinde durur ve hiç göremeyeceği bir gelecekte, hiç tanımayacağı insanların okuyabileceği bir şiiri tamamlamaya uğraşır? Şiir hastalığı iyileştirmeyecek, zamanı yavaşlatmayacak ve ölümü durdurmayacaksa bütün bu çabanın anlamı nedir? Belki de insan yazarken ölümden kurtulmaya değil, ölümün kendisi hakkında söyleyeceği son sözü yalnızca ölüme bırakmamaya çalışıyordur.
Rüştü Onur ile Muzaffer Tayyip Uslu’nun hikâyesini sarsıcı kılan gerçeklerden biri, onların bir senaristin ölümün karşısına yerleştirdiği iki kurmaca şair olmamasıdır. 1920 doğumlu Rüştü ile 1922 doğumlu Muzaffer’in yolları Zonguldak’ın kömür karası sokaklarında kesişmiş, şiir yalnızca ortak tutkuları değil, dünyayla kurdukları ilişkinin de dili hâline gelmiştir. Büyük edebiyat merkezlerinin uzağında, yoksulluğun ve sınırlı imkânların içinde yazdıklarının bir gün kimlere ulaşacağını bilmeden şiirin peşinden giderken, dönemin en korkulan hastalıklarından biri olan verem de hayatlarına çok erken girmiştir. Fakat onların dostluğunu asıl trajik kılan aynı hastalığı taşımaları değil, birbirlerinde kendi muhtemel sonlarını görebilecek kadar birbirlerine yakın yaşamalarıdır.
Sağlıklı bir insan hasta arkadaşının yüzüne baktığında onun için kaygılanırken, aynı hastalığı taşıyan biri çok daha ağır bir gerçekle karşılaşabilir: Arkadaşının öksürüğünde kendi ciğerlerinin sesini, güçten düşen bedeninde kendi geleceğini ve ölümünde henüz tarihi belli olmayan kendi ölümünü görebilir. Bu nedenle Rüştü ile Muzaffer’in dostluğunu yalnızca şiir etrafında kurulmuş bir arkadaşlık olarak değerlendirmek eksik kalır, çünkü onlar birbirlerinin yalnızca bugününe değil, istemeden de olsa geleceğine de bakmaktadır. Rüştü’nün 1942’de henüz yirmi iki yaşındayken ölmesiyle bu yakınlık daha ağır bir anlam kazanır, Muzaffer arkadaşından kalan hatıralarla birlikte onu öldüren hastalığın kendi bedenindeki varlığını da taşımaktadır. Böyle bir yakınlığın içinde şiir de yalnızca edebiyat dünyasında yer edinme isteği olmaktan çıkarak insanın değiştiremeyeceği bir son karşısında bütünüyle edilgen kalmamasının yollarından birine dönüşür. Onlar yalnızca aynı şiire inanan iki arkadaş değil, aynı uçuruma farklı zamanlarda yaklaşan iki yol arkadaşıdır.
Kelebeğin Rüyası’nda ölümün karşısına yalnızca şiir çıkarılmaz. Aşk da aynı yerde kendisine bir alan bulur, çünkü insanın yok oluş karşısında geliştirdiği direnme biçimlerinden biri kendisinden sonra kalabilecek bir şey yazmaksa, diğeri başka bir insanın hayatında silinmesi kolay olmayan bir iz bırakmaktır. Suzan’ın iki genç şairin dünyasına girişi hastalığın giderek ağırlaştırdığı hayatlarına gençliğin heyecanını yeniden taşırken beğenilme arzuları, aralarındaki tatlı rekabet ve şiir aracılığıyla kurmaya çalıştıkları yakınlık, onların yalnızca ölüme yaklaşan iki hasta değil, sevmekten ve sevilmekten vazgeçmeyen iki genç insan olduğunu hatırlatır. Hastalık bedeni daraltırken insanın arzusunu aynı kolaylıkla daraltamaz ve bu nedenle Suzan’ın varlığı, filmin hüzünlü atmosferinde hayatın henüz bütünüyle kaybedilmediğini gösteren önemli bir karşılık bulur.
Filmin aşkı ölümle asıl yüz yüze getirdiği yer ise Rüştü ile Mediha arasındaki ilişkidir, çünkü burada birbirine yaklaşan iki insan yalnızca birbirlerinin yüzüne değil, ortak kırılganlıklarına da bakmaktadır. İnsan sevdiğinde farkında olmadan gelecek zaman kipinde düşünmeye, birlikte yaşlanmayı, aynı evin içinde yıllar geçirmeyi ve bugünkü duyguyu yarınlara taşımayı hayal etmeye başlar. Oysa Rüştü ile Mediha’nın dünyasında geleceğin kendisi güvenilir değildir. Bu nedenle onların yakınlığı, aşkın değerini süresiyle ölçmeye alışmış insanın önüne kolay cevaplanamayacak bir soru bırakır. Geleceği olmayan bir aşk gerçekten eksik midir, yoksa aşkın değeri ne kadar sürdüğünde değil, yaşandığı zamanın içinde insana ne kadar derinden dokunduğunda mı aranmalıdır?
Ancak Yılmaz Erdoğan’ın anlatısında hastalık, aşk ve ölüm öylesine şiirsel bir görüntü dünyasına yerleştirilir ki seyirci zaman zaman acının kendisinden çok güzelleştirilmiş hâlini seyretmeye başlar. Kar, sanatoryum, dönem kostümleri, genç bedenler, şiir ve müzik aynı estetik bütünlüğün parçalarına dönüştüğünde verem, insan bedenini yavaş yavaş tüketen korkunç bir hastalık olmaktan uzaklaşıp neredeyse şairlere yakışan melankolik bir kader gibi algılanma tehlikesi taşır. Oysa veremin, genç yaşta ölmenin ve sevdiği insanın gözleri önünde güçten düşmenin kendiliğinden bir estetiği yoktur. Güzellik bunların içinde değil, onları anlatmak için kurulmuş görüntülerdedir. Sinema ölümün üzerine ışık düşürebilir, arkasına müzik yerleştirebilir ve acıyı kusursuz bir kadrajın içine alabilir. Fakat gerçek hayat ölüm geldiğinde görüntüyü düzeltmez ve insanın acısına uygun bir fon müziği seçmez. Bu nedenle filmin görsel başarısı aynı zamanda en tartışmalı yönlerinden birine dönüşür. Acıyı güzelleştirdiğimizde onu daha mı iyi anlatırız, yoksa ona bakmayı kolaylaştırırken hakikatinden bir şey mi eksiltiriz?
Ne var ki yönetmenin kamera aracılığıyla yaptığı şey ile iki şairin kelimelerle yaptığı şey arasında bütünüyle görmezden gelemeyeceğimiz bir benzerlik vardır. Rüştü ile Muzaffer de yaşadıkları acıyı olduğu gibi bırakmamış, sözcüklere dönüştürerek ona bir biçim vermiştir. Bu durumda sinemayı acıyı estetikleştirmekle eleştirirken şiirin kendisine de aynı soruyu yöneltmek gerekir, çünkü sanat her zaman acıyı güzelleştirmek için değil, kimi zaman insanın çıplak hâliyle taşıyamadığı bir hakikate bakabilmesini sağlamak için de vardır. Kelebeğin Rüyası tam bu sınırda, acıyı örten güzellikle acının anlaşılmasını mümkün kılan güzellik arasında gidip gelirken aşk ile şiir de aynı yerde buluşur. İkisi de ölümü engelleyemez, fakat insanın yaşadığı zamanı yalnızca acı ve kayıptan ibaret olmaktan çıkarabilir. Şiir insanın kendisini kâğıdın hafızasına, aşk ise başka bir insanın hafızasına bırakma biçimidir.
Filmin bu iki hafıza biçimi arasında kurduğu ilişki, Rüştü ile Muzaffer’in yıllar sonra nasıl hatırlandığı düşünüldüğünde daha da karmaşık hâle gelir. İki genç şairi geniş kitlelerin hafızasına taşıyan şey yalnızca şiirleri değil, hayatlarının trajik biçimde yarım kalmış olmasıdır. Film tam burada edebiyatın hafızayla kurduğu ilişkiye uzanan daha zor bir sorunun önünde durur: Bir şairi unutulmaktan kurtaran şey yazdıkları mıdır, yoksa başına gelenlerin anlatılmaya değer bulunması mı? Eğer bir insanın ölüm biçimini, hastalığını ve yarım kalan aşklarını şiirlerinden daha iyi hatırlıyorsak onu gerçekten tanıdığımızı söyleyebilir miyiz, yoksa sanatçıyı eserinden ayırıp hayatının trajedisine dönüştüren başka bir unutma biçiminin içine mi gireriz?
Behçet Necatigil’in hikâyedeki varlığı, yalnızca usta bir şairin iki genç yeteneğe yakınlığı değil, onların edebiyat dünyasında görülme arzusunun da karşılığıdır. Rüştü ile Muzaffer şiirlerini yayımlatmayı başarmış olsalar da yazdıklarının daha geniş çevrelere ulaşmasını istemeleri basit bir şöhret arzusuyla açıklanamaz, çünkü görülmek ile meşhur olmak aynı şey değildir. Nitekim Muzaffer’in 1945 yılında yayımlanan Şimdilik adlı kitabı, onun şiire yalnızca gelecekte gerçekleşmesini beklediği bir hayal olarak değil, yaşadığı hayatın içinde somut bir emek olarak bağlandığını gösterir. Bir şair için asıl mesele bazen adını kalabalıklara duyurmak değil, kendi yalnızlığında kurduğu cümlenin başka bir insanın yalnızlığına ulaşabildiğini bilmektir ve ölümün yakınlığını hisseden biri için bu istek daha da derin bir anlam kazanır.
Ne var ki film, iki şairin adlarını geniş bir seyirci kitlesine ulaştırırken onların dizelerinden önce veremi, yoksulluğu, yarım kalan aşkları ve genç yaşta gelen ölümü hatırlatabilir. Hatta tarihsel kişilerin gerçek yüzleri bile bir süre sonra onları canlandıran oyuncuların yüzlerinin arkasında kalabilir. Sinemanın hafıza üzerindeki gücü tam da burada bir çelişkiye dönüşür, çünkü iki şairi unutulmaktan kurtarırken şiirlerini yeniden gölgede bırakma tehlikesi taşır. Ancak bütün sorumluluğu yönetmene yüklemek de haksızlık olur, çünkü sorun biraz da bizim sanatçının acısına duyduğumuz merakta saklıdır. Bir insanın kaç yaşında öldüğünü birkaç saniyede öğrenebiliriz, fakat dünyaya nasıl baktığını anlayabilmek için yazdıklarının içinde zaman geçirmek gerekir. Bu nedenle Kelebeğin Rüyası’na yöneltilebilecek en önemli sorulardan biri, bir şairin nasıl öldüğünü bildiğimiz hâlde ne yazdığını bilmiyorsak onu gerçekten tanıyıp tanımadığımızdır.
Rüştü ile Muzaffer’i yalnızca genç yaşta ölmüş iki şair olarak hatırlamak, farkında olmadan acının sanat ürettiği düşüncesine yaklaşmamıza neden olabilir. Oysa verem Rüştü’yü şair yapmadığı gibi yoksulluk da Muzaffer’e şiir yazmayı öğretmemiştir. Hastalık onlara yetenek vermemiş, yalnızca yaşayabilecekleri zamanı azaltmıştır. Sanatı doğuran yaranın varlığı değil, insanın o yaraya nasıl baktığı ve onu hangi kelimeye dönüştürdüğüdür. Bu nedenle filmin iki şaire yaptığı en büyük iyilik ile onları anlatırken karşılaştığı en büyük tehlike aynı yerde buluşur, çünkü adlarını unutulmaktan kurtarırken trajedilerini eserlerinin önüne geçirebilir. Filmin ardından yapılabilecek en doğru şey, onların nasıl öldüğünü bir kez daha hatırlamak değil, neden bugün hâlâ okunmaya değer olduklarını merak etmektir.
Kelebeğin Rüyası sona erdiğinde başlangıçta kolayca verdiğimiz cevabın artık o kadar kesin olmadığını fark ederiz. Filmin kısa ömürlü kelebekleri olarak gördüğümüz Rüştü ile Muzaffer, ölümlerinin üzerinden seksen yılı aşkın zaman geçmesine rağmen hâlâ adları anılan, şiirleri okunan ve hayatları merak edilen iki insan olarak aramızdadır. Onların yaşayamadığı yılları hiçbir düşünce geri getiremez. Genç yaşta ölmenin eksikliğini hiçbir felsefi yorum ortadan kaldıramaz. Fakat bir insanın dünyadaki varlığını yalnızca doğduğu günle öldüğü gün arasına sıkıştırdığımızda, ondan geriye kalanların başka insanların hayatlarında yaşamaya devam edebileceğini gözden kaçırırız.
Rüştü ile Muzaffer’in hastalığı zamanı onlar için görünür hâle getirmiş, ölümün kaçınılmazlığı soyut bir bilgiden çıkarak bedenlerinde taşıdıkları bir gerçeğe dönüşmüştür. Bizim önümüzde ne kadar zaman bulunduğunu bilmememiz ise zamanımızın çok olduğu anlamına gelmez, yalnızca sonumuzu görmeden yaşamamıza imkân verir. Kelebeğin Rüyası tam burada iki genç şairin hayatını anlatan bir film olmaktan çıkarak seyircisine çevrilmiş bir aynaya dönüşür. Hikâyenin başında onların ne kadar az zamanları kaldığını bildiğimiz için üzülürken sonunda aynı soruyu kendimize yöneltmek zorunda kalırız. Bizim ne kadar zamanımız olduğunu kim söyledi?
Sanat insanı ölümsüz yapmaz. Şiir Rüştü’yü kurtarmamış, Muzaffer’in ömrünü uzatmamış ve hiçbir dize hastalığın bedenlerinde yaptığını geri çevirememiştir. Fakat geride bıraktıkları kelimeler ölümün onlar hakkında söyleyeceği son sözün yalnızca “öldüler” olmasına da izin vermemiştir. Yılmaz Erdoğan’ın filmi de bütün tartışmalı yönlerine rağmen bu iki şairin kısa hayatlarını kendilerinden onlarca yıl sonra yaşayan insanların zamanına taşıyarak yalnızca geçmişte kalmış bir trajediyi değil, bugün yaşayan insanın kendi ömrüyle ilişkisini de düşünmeye açmıştır. Belki de filmin asıl başarısı, seyirciyi iki genç şairin ölümüne üzülmekten kendi hayatının geçiciliğini fark etmeye götürebilmesidir.
Böylece filmin adı da başka bir anlam kazanır, çünkü başlangıçta kelebeğin Rüştü ile Muzaffer olduğundan neredeyse eminken, onların kısa ömürlerinden geriye kalanların bizim yaşayacağımızı sandığımız uzun yıllardan daha uzağa ulaşabileceğini görürüz. Asıl kelebek, önünde sonsuz bir yaz varmış gibi yaşayan, yarını kendisine verilmiş bir hak sanan ve kanatlarının ne zaman duracağını bilmediği için onları hiç durmayacak zanneden insandır.



