İskenderiye’nin Edebiyat Hafızası
İskenderiye’yi önemli kılan yalnızca Büyük İskender’in adını taşıması, antik dünyanın en büyük kütüphanelerinden birine sahip olması ya da dünyanın yedi harikasından biri kabul edilen feneri midir?
İskenderiye, yüzyıllar boyunca farklı uygarlıkların, dillerin, inançların ve düşünce biçimlerinin bir araya geldiği bir merkez oldu. Akdeniz’in ticaret yollarından bilim dünyasına, edebiyattan siyaset tarihine uzanan bu tarih, İskenderiye’yi sıradan bir liman kentinin çok ötesine taşıdı.
Mısır’a her gidişimde İskenderiye’ye de uğramayı düşünüyor, ama bir türlü gidemiyordum. Sonunda yalnızca bu şehre gitmek için bir yolculuk yapmaya karar verdim. Ve 25 Ekim 2026’da Le Metropole Oteli’ne vardım.

İskenderiye, Mısır
Gitmeden önce İskenderiye’yi tarih kitaplarından, romanlardan ve şiirlerden tanımaya çalıştım. Büyük İskender’in adını taşıyan, antik dünyanın önemli bilim ve kültür merkezlerinden biri olan, büyük kütüphanesiyle tanınan bir şehir... Bir de Konstantinos Kavafis vardı. Açık konuşmak gerekirse onu bu araştırma sırasında daha iyi tanıdım. İskenderiye, Yunan şair için yalnızca yaşadığı yer değil, şiirlerinin de dünyasıydı.
Eski mimariyi sevdiğim için Kahire’ye hayranım. İskenderiye’nin nasıl bir şehir olduğunu da hep merak etmiştim. Gitmeden önce her gün için bir program hazırladım. İlk günü sokakları gezmeye ayırdım. Bir yanda Akdeniz’e açılan geniş caddeler ve Avrupa mimarisinin izlerini taşıyan eski yapılar, diğer yanda balkonlardan sarkan çamaşırlar, Arapça konuşmalar ve hiç dinmeyen bir hareketlilik... Bazı binaların cephelerinde bir zamanların ihtişamı hâlâ görülüyordu. Bu yapılar, bugün de insanların yaşadığı, gündelik hayatın sürdüğü yerlerdi.
İskenderiye’nin beni en çok etkileyen taraflarından biri de buydu: Geçmiş, burada korunmuş tarihî bir dekor olarak değil, şehrin gündelik yaşamına karışarak varlığını sürdürüyordu.
Mısır’ın kuzeyinde, Akdeniz kıyısında bulunan İskenderiye’nin kuruluşu, Büyük İskender’in Mısır’ı ele geçirdiği döneme uzanıyor. Yüzyıllar boyunca bilim insanlarının, filozofların, sanatçıların ve tüccarların buluştuğu şehir, Roma ve Bizans dönemlerinde de önemini korudu.
İskenderiye’nin tarihini yalnızca antik dönemle açıklamak mümkün değil. Özellikle 19. yüzyılda şehir, Akdeniz’in önemli ticaret ve liman merkezlerinden biri olmuş. Yunanların, İtalyanların, İngilizlerin, Fransızların ve farklı toplulukların Mısırlılarla bir arada yaşadığı bu dönemin izleri mimariden mutfağa, dilden edebiyata kadar pek çok alanda görülüyor.
Araştırmalarım sırasında bu kozmopolit hayatın siyasi mücadelelerden ve savaşlardan da etkilendiğini öğrendim. 1952 Mısır Devrimi ve sonraki yıllarda uygulanan millileştirme politikaları, İskenderiye’nin toplumsal yapısını değiştiren gelişmeler arasındaydı.
Sokaklarda dolaşırken farklı dönemlerin izleriyle karşılaşıyordum. Ancak eski yapıların ne kadarının korunduğu, ne kadarının zamanla kaybolduğu da aklıma takılıyordu.
Bu şehirde özellikle ilgimi çeken yerler, tarih ve edebiyatın kesiştiği mekânlar oldu. Konakladığım Le Metropole Oteli ile hemen altındaki Trianon Kafe, bu yüzden gezimin odağına yerleşti.

Le Metropole Oteli, İskenderiye, Mısır
Bir Otelin Tanıklığı
- yüzyılda inşa edilen bu binada 1902 yılında kurulan Le Metropole Oteli, İskenderiye’nin geçmişinden bugüne ulaşabilmiş tarihî mekânlarından biri. Şehir merkezinde, Saad Zaghloul Meydanı’nın yakınında bulunuyor.
Otele girdiğimde ilk dikkatimi çeken, yüksek tavanlar ve kapılar oldu. Antika mobilyalar, duvarlardaki tablolar, ince işçilik ve süslemeler insana başka bir dönemde olduğunu hissettiriyordu. Konakladığımız odanın Akdeniz’e açılan manzarası da etkileyiciydi. Bir de otelin eski asansörü vardı. Onunla yalnızca katlar arasında değil, sanki zamanın içinde yolculuk ediyordum.
Beni etkileyen, yalnızca binanın mimarisi değildi. Bir zamanlar bu kapıdan kimlerin girdiğini, lobide hangi konuşmaların yapıldığını, odalarında nasıl hayatların geçtiğini düşünmeden edemiyordum. Bir binanın yaşı kadar tanıklık ettiği hayatlar da önemli. Le Metropole’ün geçmişini araştırırken karşıma çıkan isimlerden biri de Konstantinos Kavafis oldu.
Otelle ilgili araştırma yaparken lobide 1800’lerin sonlarından kalma bir kuyruklu piyano ve Kavalalı Mehmet Ali Paşa’ya ait olduğu belirtilen bir koltuk bulunduğu bilgisine rastlamıştım. Konakladığım sırada koltuğu gördüm. Oturulmasını engellemek için önüne bir korunak konmuştu. Lobideki bir görevliye sorduğumda ise koltuğun Kral Faruk’a ait olduğunu söyledi. Koltuğun kime ait olduğu konusunda farklı bilgilerle karşılaşmıştım.

Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın Le Metropole'deki koltuğu
1863 yılında İskenderiye’de doğan Konstantinos Kavafis, hayatının büyük bölümünü burada geçirdi. Mısır Kamu İşleri Bakanlığına bağlı bir dairede yaklaşık otuz yıl çalıştı. Şiirlerinde antik tarih, yalnızlık, zaman, bellek ve kayıp gibi temalara yer verdi.

Le Metropole Oteli'nde Kavafis anıları
İskenderiye, Kavafis için yalnızca doğduğu ve yaşadığı yer değildi. Şehrin geçmişi, sokakları, insanları ve kültürel atmosferi şiirlerinde de yer buldu. Antik Çağ'ın kişilerini ve olaylarını şiirlerine taşırken yaşadığı dönemle geçmiş arasında bağ kurdu.
Le Metropole’de Kavafis’in adıyla anılan süiti görmek istememin nedeni de buydu. Otel yetkililerinden Christina Makram ile görüştüm ve ona otelin Kavafis’le bağını sordum.
Makram, 310 numaralı süitin bugün şairin adıyla anıldığını, şaire ait fotoğrafların hem süitin içinde hem de dışında sergilendiğini anlattı. Yunan ve İngiliz konukların bir bölümünün özellikle bu odayı görmek için otele geldiğini söyledi. Şairin otelde uzun sürelerle konakladığını ve bazı şiirlerini burada yazdığını da belirtti. Bunları anlatırken otelin koridorlarında ve 310 numaralı odada bana rehberlik etmesi, şimdiden hayatımın unutulmaz bir anısına dönüştü. Kavafis başka ülkelerde yaşadı, İskenderiye’den hiç bütünüyle kopmadı. Farklı kültürlerle tanıştı ama şiirlerinin merkezinde yine bu şehir vardı.

Kavafis'in konakladığı 310 numaralı oda

301 nolu odanın duvarında, Kavafis
Christina Makram, Kavafis’in evinin otele yaklaşık on dakikalık uzaklıkta olduğunu belirtti. Edebiyata ilgi duyan ziyaretçilerin iki mekâna da uğradığını ekledi.
Kavafis’in eviyle Le Metropole’ü birlikte düşündüğümde, İskenderiye’nin dünya edebiyat tarihindeki yerini daha iyi anladım. Bir şehri yalnızca tarih kitaplarında anlatılan olaylarla tanımak mümkün değil. Orayı ziyaret eden, bir süre o şehirde yaşayan, yazan ve çalışmalarını orada yürüten sanatçıların hikâyeleri üzerinden de bakmak çok önemli.
İskenderiye sokaklarında Kavafis’in izleriyle sık sık karşılaşıyordum. Adını taşıyan sokak, müzedeki büstü, kitapçılarda kitapları, kafelerde ve hediyelik eşya dükkânlarında resimleri... Yolculuktan önce hakkında pek az şey bildiğim şair, şimdi şehirdeki gezime eşlik ediyordu.

Kavafis'in evindeki bir oda

Konstantinos Kavafis, İskenderiye, Mısır
Şehrin edebiyatla ilişkisini merak ederken yolum, Le Metropole’ün zemin katındaki Trianon Kafe’ye de düştü. Araştırmalarımda pek çok yazarın ve sanatçının burada buluştuğuna ilişkin bilgilerle karşılaşmıştım.
Trianon Kafe’de Kuşakların İzleri
Geçmişi 1905 yılına uzanan Trianon Kafe, İskenderiye’nin tarihî buluşma yerlerinden biri. Kafenin geçmişi ve bugünü hakkında bilgi almak için Yasmine El Sahwy ile görüştüm.
El Sahwy’nin anlattığına göre, kafenin kuruluşunda Yunan girişimciler yer almış. Daha sonra büyükbabası, burayı satın alan ortaklardan biri olmuş. Çikolataya duyduğu sevginin de bu kararda etkisi varmış. El Sahwy, kafenin geçmişini anlatırken üç ailenin hikâyesinden ve Petit Trianon ile Grand Trianon adlarından söz etti. Konukları arasında Necip Mahfuz, Ümmü Gülsüm, Kraliçe Sofia ve cerrah Magdi Yacoub gibi isimleri saydı. Girişteki büyük piyanonun 1911 yılına tarihlendiğini de ondan öğrendim. Burası ayrıca Ömer Şerif’in rol aldığı Miramar filminin çekim mekanlarından biri olmuş. Sanatçılar, yazarlar ve şairler burayı yaratıcı çalışmalarını sürdürdükleri bir buluşma ve çalışma alanı olarak kullanmışlar.

Trianon Kafe'nin üçüncü kuşak işletmecisi Yasmine El Sahwy ile birlikte
Le Salon’da yaptığımız görüşme sırasında El Sahwy bize kafeyi gezdirdi. Gezerken duvarların tamamını kaplayan dünyaca tanınan sanatçı Mario Giovanni’nin imzasını taşıyan büyük eserler dikkatimi çekti. Eserler kafenin duvarında korunuyor. Ve çok sayıda insan burada fotoğraf çekinmek için kafeye geliyor. El Sahwy, yenileme sırasında sanat eserlerinin, bar bölümünün ve duvarların korunduğunu anlattı.
Son olarak, bir gün bu kafenin kapılarını kapatması hâlinde neyin kaybolacağını sordum. Yanıtında, kentin özgünlüğünü ve kuşaklar boyunca aktarılan hikâyelerini yansıtan bir parçanın yitirileceğini vurguladı.
El Sahwy’nin ailesinin mekânla ilişkisi sürüyor. Yeni bir yatırımcının ortaklığa katılması da kafenin geleceği açısından önemli bir gelişme. Bu görüşme, Trianon’un geçmişini olduğu kadar onu ayakta tutmak için bugün verilen emeği de düşünmemi sağladı.

Trianon Kafe
Cecil Oteli’nde Tarihin İzleri
İskenderiye ziyaretimde sadece bir otelde konaklamadım. Le Metropole Oteli’nin balkonundan baktığınızda Akdeniz manzarasının yanı sıra çaprazda tarihî Cecil Oteli de görülüyor. 29 Ekim’de Le Metropole’den ayrılıp geriye kalan günlerimi Cecil Oteli’nde geçirdim. Cecil’e gitmeden önce bu otel hakkında da epey araştırmıştım. İkinci Dünya Savaşı’nda adı sık geçen bir otel. Otele girişte resepsiyonun sol tarafındaki duvarda bir imza levhası gördüm. Cecil Oteli’nin en kıymetli tarihî köşelerinden biriydi. Otelde konaklayan ünlü konukların imzalarının sergilendiği bir levhaydı bu. Sanırım imzalar misafirlerin anı defterinden alınmıştı. Levhada kimlerin adı yoktu ki: Winston Churchill, Bernard Montgomery, Cecil DeMille, Necip Mahfuz, Lawrence Durrell, Ömer Şerif, Ümmü Gülsüm, Kral Faysal, İsveç prensi ve Agatha Christie gibi pek çok isim vardı.
Araştırmalarımda daha az isimle karşılaşmıştım, oysa panoda çok sayıda isim vardı. Rezervasyon işlemlerim tamamlandıktan sonra odama yerleştim. Ancak Türkiye’den çevrimiçi bir görüşmeye katılmam gerekiyordu ve odada internet iyi çekmiyordu. Lobiye indim, ama burası da çok kalabalıktı. Resepsiyona otelde sakin bir yer olup olmadığını sordum. Birinci kattaki Monty Bar’a gidebileceğim söylendi. Oraya geçtim. Gerçekten de oldukça sakin bir yerdi. Yalnızca üç kişi, bir sinema filmi için toplantı yapıyordu.
Görüşmem yaklaşık bir buçuk saat sürdü. Ardından bir filtre kahve istedim. Menüye bakarken dünya tarihinden tanıdığım isimlerle karşılaştım. Bu isimlerin yeme içme menüsüyle ne ilgisi olabilirdi? Menüyü inceleyince bazı devlet adamlarını ve mareşalleri anmak için özel kokteyller hazırlandığını gördüm. Bunun nedenini sorduğumda arkamı dönüp duvardaki resme bakmamı istediler. Askerî kıyafetli bir adamın portresiydi bu. Fotoğrafını çektim.
Bu kişi Mareşal Bernard Law Montgomery’ydi. Oturduğum bar da onun lakabı olan “Monty” adını taşıyordu. Montgomery’nin otelle ilişkisini sorduğumda, İkinci Dünya Savaşı’nda burada konakladığını ve o dönemde otelin askerî karargâh olarak kullanıldığını anlattılar. Otelin edebiyat ve sanatın yanı sıra siyasi tarihte de bir yeri vardı. Menüde Montgomery’ye adanmış kokteyller de bulunuyordu.
Düşündüm: Bu otel, imza levhası ya da kahvemi içtiğim Monty Bar bir edebî malzeme olabilir miydi? Burada sergilenen imzalar yalnızca ünlü konukların hatıraları mıydı, yoksa İskenderiye’nin çok kültürlü edebiyat ve siyasi tarihinin de bir belgesi miydi? Bu yazarların İskenderiye’yle kişisel veya edebî bağları var mıydı? Şehir, eserlerine ya da düşünce dünyalarına yansımış mıydı?
Cecil, Le Metropole ya da Trianon yalnızca birer konaklama veya buluşma adresi miydi, yoksa dönemin yazarlarının, sanatçılarının, gazetecilerinin ve farklı coğrafyalardan gelen entelektüellerin karşılaştığı bir kültür ortamının parçası mıydı?
Bu imzaların her biri, bir zamanlar bu şehirden geçmiş insanların bıraktığı kişisel bir iz. Ancak asıl merak ettiğim, bu ziyaretlerin İskenderiye’nin edebiyat hayatıyla nasıl kesiştiği ve şehrin dönemin uluslararası kültür dünyasındaki yerinin bu mekânların tarihine nasıl yansıdığı. Örneğin Lawrence Durrell, İskenderiye Dörtlüsü ile şehri dünya edebiyatının önemli mekânlarından biri hâline getirdi. İskenderiye, bu yapıtta yalnızca bir arka plan değil, karakterleri ve ilişkileri şekillendiren bir mekân. Agatha Christie’nin Mısır’la ilişkisi ve Edward Morgan Forster’ın Birinci Dünya Savaşı yıllarında İskenderiye’de bulunup şehir üzerine yazılar kaleme alması da şehrin edebiyatla bağını düşünmek açısından önemli.
Belki de bu şehir yazarlar için yalnızca güzel bir Akdeniz şehri değildi. Farklı kimlikleri barındıran kozmopolit yapısıyla aidiyetin, sürgünlerin, aşkların ve kaybolan bir dünyanın anlatılabildiği edebî bir mekândı.
Bugün bu şehrin sokaklarında gezerken eski İskenderiye’nin pek çok iziyle karşılaşıyorum. Bir pencere, bir kahvehane, eski bir otelin asansörü, duvarda asılı bir imza levhası…
Nagihan Akbaş



